مقدمه
داروها به طور گسترده به منظور اثرگذاری بر سیستمهای بیولوژیک بدن مورد استفاده قرار میگیرند که خود ممکن است اثرات طلوب یا ناخواستهای نیز به همراه داشته باشد. در هر نوبت مواجهه با دارو نمیتوان دقیقا پیشبینی نمود چه اثرات طلوبی بروز خواهد کرد اما بر اساس تجربیات قبلی مواجهه با داروی مشابه، میتوان قضاوت نسبی در این رابطه داشت (1-2). سازمان جهانی بهداشت عوارض جانبی دارویی را تحت عنوان واکنشهای مضر و ناخواسته با دوزهای معمول دارو برای تشخیص، پروفیلاکسی و درمان بیماریها یا برای تغییر عملکردهای فیزیولوژیک بدن تعریف میکند که منجر به مرگ یا ناتوانی قابل ملاحظه، منجر به بستری یا طولانی شدن مدت زمان آن یا تهدید حیات میشود. عوارض دارویی عامل حدود1% موارد بستری هستند و حدود 1 هزار مورد مرگ در سال را باعث میشوند و 6% بیماران بستری دچار عوارض جانبیمیشوند(2-3). به علت سالخورده شدن جمعیت جهان، افزایش رفتارهای افزایندهی ریسک سرطان خصوصا سیگار کشیدن و مواجهه با فاکتورهای محرکی مانند مواد شیمیایی، رادیوتراپی، عادات تغذیهای ناسب و شیوهی زندگی کم تحرک، سرطان به یک مشکل جهانی مبدل گشته است. اقدامات درمانی مختلف شامل شیمیدرمانی، رادیوتراپی، جراحی، هورمون درمانی، ایمونوتراپی، درمانهای بیولوژیک و کرایوتراپی در مدیریت سرطان بکار میروند. کاربرد داروهای شیمیدرمانی عموما با عوارض مختلف جدی و غیرجدی همراه است. معمولترین این عوارض تهوع با یا بدون استفراغ، اسهال، ریزش مو، تیره شدن پوست و ناخنها، سرکوب مغز استخوان، موکوزیت، ناکارایی تخمدانها، هایپراوریسمی، نوروپاتی، کاردیومیوپاتی، سیستیت هموراژیک، مشکلات کلیوی واختلالات الکترولیتی گزارش شدهاند(1). هدف پایش عوارض جانبی تشخیص مشکلات ایمنی ناشناختهی مرتبط با دارو، شناسایی و کمیسازی ریسک فاکتورهای مرتبط با مصرف داروها است. اطلاعات مربوط به عوارض جانبی میتواند جهت فرموله کردن گایدلاینهای درمانی، تصمیمگیری در رابطه با سیاستهای مرتبط با سلامت عمومی و در تحقیقات فارماکواکونومیک بکار روند. براساس این حقایق، مقامات نظارتی تغییراتی در بروشورهای دارویی ایجاد میکنند و مصرف داروها را محدود کرده یا آنها را از بازاردارویی جمعآوری مینمایند. ارزیابی عوارض جانبی دارویی ناشی از داروهای شیمیدرمانی در بیمارستان دید مناسبی نسبت به علت، شدت و میزان قابل پیشگیری بودن عوارض جانبی ایجاد میکند و ممکن است از بروز مجدد عوارض مشابه در بیماران مشابه پیشگیری کند (2-1). همچنین تشخیص به موقع عوارض جانبی در بیماران میتواند پذیرش درمان در بیماران را بهبود بخشد و از قطع اجباری درمان یا کاهش دز داروها جهت کنترل عوارض جانبی که خود موجب کاهش کارایی درمان خواهد شد، پیشگیری نماید. هرچند کارآزماییهای بالینی بر روی داروهای جدید اطلاعاتی در رابطه با عوارض جانبی جدی آنها در دسترس قرار میدهد اما این گزارشات ناکافی بوده و ممکن است به طور دقیق منعکس کنندهی تجریبات جمعیت بیماران نباشند. یک مطالعه نشان داده است که 22 داروی ضد سرطان پس از تایید FDA در طی سال 2-22 با 25 عارضهی جدی مرتبط بودهاند(3). سرطان کولورکتال شایع ترین سرطان دستگاه گوارش است که حدود 1% از مرگ و میرهای ناشی از سرطان را به خود اختصاص می دهد. در حقیقت سرطان کولورکتال پس از سرطان ریه و پستان شایع ترین علت مرگ و میر ناشی از سرطان بوده و در رتبه سوم قرار دارد. با این وجود، شیوع سرطان کولورکتال ومیزان مرگ و میر ناشی از آن در نقاط مختلف جهان تا 1 برابر متغیر است. کمترین شیوع در آفریقا و آسیا بوده و بیشترین آن در استرالیا و نیوزیلند، آمریکای شمالی و اروپای غربی با مرگ و میر تقریبا 3% دیده می شود ( 4). یک مطالعه توصیفی- تحلیلی مقطعی که در سال 1387 در استان خراسان رضوی انجام شده است، میزان بروز استاندارد شده سنی[1](ASR) سرطان در زنان و مردان را در این استان، به ترتیب 133 و 5/167% هزار مورد گزارش کرده است. این سرطان پنجمین سرطان شایع در استان خراسان پس از سرطانهای پوست (7/12 %)، معده (12%)، پستان (5/9 %)، و مری (2/9 %) میباشد که 4/7% شیوع دارد (5). طبق آمار ارائه شده از سازمان جهانی بهداشت در سال 212، سرطان معده با تعداد تخمین زده شده 9516 مورد جدید، چهارمین سرطان شایع در جهان بوده است. بیشترین نرخ شیوع در آسیا و بخشهای زیادی از جنوب آفریقا و کمترین شیوع در شمال آمریکا و اکثر مناطق افریقا بوده است. طبق همین گزارش سرطان معده سومین علت مرگ در اثر سرطان، در مردان و پنجمین علت در زنان می باشد و حدود 7231 نفر در جهان در سال 212 به دلیل سرطان معده جان خود را از دست داده است. در ایران نیز 5 درصد سرطان های شایع کشور مربوط به دستگاه گوارش است و در این میان سرطان معده شایع ترین بدخیمی دستگاه گوارش را تشکیل میدهد (6). بنابراین، این مطالعه جهت ارزیابی عوارض جانبی ناشی از شیمی درمانی در بیماران مبتلا به سرطانهای معده و کولورکتال در یک بیمارستان آموزشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد انجام شده است. روشکار این مطالعهی مشاهدهای آینده نگر در بخش شیمی درمانی بیمارستان امام رضا(ع) به مدت 6 ماه از تاریخ مرداد ماه 1394 لغایت دی ماه 1394 انجام شد. بیماران دریافت کنندهی رژیم شیمی درمانی سرطان معده و کولورکتال در بخش سرپایی وارد مطالعه ی حاضر شدند. بیماران با سن زیر 18 سال و بالای 7 سال، و بیماران مبتلا به نارسایی کبدی، کلیوی و قلبی از مطالعه خارج شدند. فرم استاندارد شدهای جهت ثبت اطلاعات مربوط به بیماران (اطلاعات دموگرافیک و رژیم شیمی درمانی) طراحی گردید (ضمیمه 1) و در اختیار متخصصین انکولوژی شاغل در مرکز قرار گرفت تا جهت بیماران دارای شرایط ورود به مطالعه تکمیل شود و در اختیار بیماران قرار گیرد. سپس بیماران با در دست داشتن فرم فوق الذکر جهت دریافت شیمیدرمانی به کلینیک سرپایی بیمارستان امام رضا (ع) مراجعه مینمودند. دانشجوی داروسازی در طول مطالعه در کلینیک حضور داشت و بیمار را در طول دریافت شیمیدرمانی تحت نظر میگرفت و هرگونه عارضهی حادی که در حین دریافت شیمیدرمانی بروز پیدا مینمود ثبت میکرد. همچنین در جلسات بعدی شیمیدرمانی در رابطه با بروز عوارض مزمن در فاصلهی بین دو جلسهی شیمیدرمانی بیماران را مورد بررسی قرار میداد. در رابطه با عوارضی که نیازمند انجام آزمایش بود نتایج آزمایشات بیماران ارزیابی میشد و در رابطه با عوارضی مانند تهوع و استفراغ، اسهال، سندرم دست و پا و ریزش مو بیماران را مورد بررسی و معاینه قرار میداد.
درجه بندی شدت عوارض بر اساس معیار واژهشناسی معمول جهت عوارض جانبی-4[2] (CTCAE-4) انجام گرفت (7). وضعیت مدیریت عارضهی بروز کرده در بیمار نیز توسط دانشجوی داروسازی مورد ارزیابی قرار گرفت. این مطالعه مورد تایید کمیتهی اخلاق دانشگاه علوم پزشکی مشهد بود و تمامی بیماران پیش از ورود به مطالعه فرم رضایته جهت ورود به مطالعه را تکمیل نمودند و درصورت عدم رضایت از مطالعه کنار گذاشته شدند. پس از تکمیل فرم ها و بررسی پرونده ها، اطلاعات در نرم افزارspss نسخه 16 وارد شد و کلیه محاسبات آماری و نتیجه گیری براساس خروجی های به دست آمده از این نرم افزار انجام شد. برای توصیف متغیرهای گسسته از فراوانی و درصد و برای متغیرهای پیوسته از mean ± SD استفاده شد. در صورت نرمال بودن توزیع داده ها از تست آماری آنالیز واریانس یک طرفه و در صورت غیر نرمال بودن داده ها از تست آماری کروسکال والیس برای آنالیز آماری در گروه های مختلف استفاده می شود. در مورد داده های کیفی نیز از تست کای اسکوئر استفاده شد. در تمام آنالیزها P-value کمتر از 5/ از لحاظ آماری معنادار در نظر گرفته شد. نتایج در طی 6 ماه ارزیابی بیماران مراجعه کننده به بخش شیمی درمانی بیمارستان امام رضا(ع)، 121 بیمار به مطالعه وارد شدند که 67 بیمار مبتلا به سرطان کولورکتال و 54 بیمار مبتلا به سرطان معده بودند. در مجموع در بیماران مبتلا به سرطان معده 249 کورس شیمیدرمانی و در بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال 251 کورس شیمی درمانی ارزیابی شد. متوسط سنی بیماران مبتلا به سرطان معده و کولورکتال به ترتیب 93/1± 3/61 و 19/12±73/52 سال بود. 78/77% بیماران مبتلا به سرطان معده و 7/53% در گروه سرطان کولورکتال مرد و مابقی زن بودند. از لحاظ مرحلهی بیماری بیماران مبتلا به سرطان معده در مرحلهی III (6/47 %) و سرطان کولورکتال در مرحلهی IIIB (1/37 %) قرار داشتند (جدول 1).
[1] age standardized rate
عوارض پوستی ناشی از شیمی درمانی
[2] Common Terminology Criteria for Adverse Events version 4
بیماران مبتلا به سرطان معده رژیم شیمیدرمانی FOLFOX (5-فلورواوراسیل + اگزالیپلاتین) را دریافت میکردند (49%) و در رابطه با سرطان کولورکتال رژیم FOLFOX IV (5-فلورواوراسیل+اگزالیپلاتین+ لوکوورین) پرکاربردترین رژیم شیمیدرمانی بود (9/68 %) (جدول 2).
در مجموع 431 عارضهی جانبی مشاهده شد که 249 مورد در بیماران مبتلا به سرطان معده و 182 عارضه جانبی در بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال بروز کرد. در بیماران مبتلا به سرطان معده تمامی بیماران لااقل یک عارضهی جانبی دارویی را در طول درمان تجربه کردند اما در مورد بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال تنها در 6/71% بیماران حداقل یک عارضهی جانبی رخ داد(در مجموع دو سرطان مورد ارزیابی 3/84% بیماران عارضهی جانبی را تجربه نمودند) %58 عوارض در بیماران زن و مابقی در بیماران مرد مشاهده شد. همچنین بر اساس گروه سنی بیماران، بیشترین عوارض در گروه سنی 7-6 سال در هر دو سرطان معده و کولورکتال مشاهده شد(%48موارد). به ترتیب سه عارضهی جانبی با شیوع بالا در بیماران مبتلا به سرطان معده ضعف و بیحالی(3/8 %) ، نوروپاتی (6/46 %)، و بیاشتهایی (9/42 %) و در سرطان کولورکتال نوروپاتی (1/92 %)، ادم (9/58 %)، و تهوع استفراغ (4/53 %) بود. فراوانی عوارض جانبی مختلف بروز کرده در جدول شماره 3 آورده شده است. با در نظر گرفتن سیستمهای مختلف بدن شایعترین عوارض در بیماران مبتلا به سرطان معده عوارض گوارشی و در بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال عوارض عصبی بود (جدول 3).
از لحاظ میزان احتمال ارتباط عارضه در بیماران با داروهای شیمی درمانی از معیار نارنجو (naranjo’s algorithm) استفاده شد که 82/58% موارد عوارض probable، 6/22% موارد possible، 62/6% موارد قطعی و مابقی مورد شک بودند (5/12%). شدت عوارض رخ داده بر اساس معیارCTCAE version 4 درجه بندی شد که در رابطه با شایعترین عوارض در جدول3 آورده شده است. برای تعیین وجود ارتباط بین عوارض و انواع رژیم های شیمی درمانی از تست Chi square استفاده شد. در بیماران مبتلا به سرطان معده، عارضه تهوع و استفراغ به طور معنادار در بیماران دریافت کننده رژیم EOX (1/p ≤) و عارضه نوروپاتی، اسهال، درد شکمی، و ضعف عضلانی به طرز معناداری در دریافت کنندگان رژیم اگزالی پلاتین و 5-فلوئورواوراسیل(FOLFOX) (1/p ≤). در حالیکه در بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال تنها عارضهی نوروپاتی در بیماران دریافت کنندهی رژیم FOLFOX IV شایعتر بود (1/p≤). مدیریت عوارض جانبی در 14/83% موارد در بیماران مبتلا به سرطان معده و 99/6% بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال انجام گرفت(جدول4).
بحث این مطالعه به بررسی عوارض جانبی رخ داده ناشی از داروهای شیمی درمانی در بیماران مبتلا به سرطان معده و کولورکتال مراجعه کننده به یک مرکز درمانی دانشگاهی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در بازهی زمانی مرداد ماه لغایت دی ماه 1395 میپردازد. در مجموع 431 عارضهی جانبی در 121 بیمار وارد شده به مطالعه در طول 5 کورس شیمیدرمانی مورد بررسی قرار گرفته رخ داد و 3/84 % بیماران لااقل یک عارضهی جانبی را در طول شیمیدرمانی تجربه کردند. مطالعات مشابه دیگری در سایر کشورها به ارزیابی میزان بروز عوارض جانبی در بیماران تحت شیمیدرمانی پرداخته است. مطالعهی آنتونی که در سال 216 در کشور هند بر روی 12 بیمار مبتلا به سرطانهای مختلف شامل پستان، سر و گردن، تخمدان، رحم، کولورکتال، مری و معده، پانکراس، ریه، لنفوم، و بیضه انجام شد 161 عارضهی جانبی در 1 بیمار گزارش شد که تعداد عوارض جانبی گزارش شده بسیار کمتر از مطالعهی حاضر بود اما مشابه مطالعهی حاضر 33/83% بیماران لااقل یک عارضه را تجربه نمودند (1). مطالعهی مشابه دیگر در هند نیز که توسط پراساد و همکاران انجام شده نیز بروز عوارض جانبی بدنبال شیمی درمانی را 53/86% گزارش کرده است (8). در مطالعهی واهلانگ و همکاران نیز که بر روی 119 بیمار انجام شد،82/58% بیماران دچار حداقل یک عارضهی جانبی شدند (2). در مجموع بنظر میرسد شیوع عوارض ناشی از شیمیدرمانی در ایران یا نهایتا برابر با کشورهای در حال توسعهی دیگر باشد. با توجه به اینکه تمامی بیماران وارد شده به مطالعه سرپایی درمان میشدند و بسیاری از شهرستانهای اطراف به این مرکز مراجعه میکردند و در بین جلسات شیمیدرمانی دسترسی به آنها وجود نداشت، عدم امکان پایش منظم بیماران از نظر بروز عوارض جانبی عامل مهمی در بروز عوارض جانبی خصوصا با شدت بالا میگردید. در این مطالعه علیرغم بودن جمعیت بیماران مرد مبتلا به سرطان معده و کولورکتال، عوارض جانبی در بیماران زن بروز کرده است. در مطالعات دیگر نیز نتایج مشابهی گزارش شده است. در مطالعهی آنتونی نیز 54% عوارض در بیماران زن بروز کرده است. در مطالعهی پودار و همکاران و چوپرا و همکاران نیز به ترتیب 52% و 6/73% عوارض در بیماران زن بروز کرده است (9-1)- در مطالعهی حاضر ضعف و بیحالی، نوروپاتی، و عوارض گوارشی جزو عوارض شایع بروز کرده بودند. در مطالعهی آنتونی و همکاران اما عوارض هماتولوژیک شایعترین عارضهی جانبی بروز کرده بود (88/37 %) (1). در مطالعهی خاندلوال و همکاران نیز که بر روی 387 بیمار تحت شیمیدرمانی انجام شد، نتیجهی مشابهی حاصل شده است (11). اما در مطالعهی پودار و همکاران (9) و واهلانگ و همکاران (2) (به ترتیب 52% استفراغ ناشی از شیمی درمانی و 9/15%تهوع استفراغ ناشی از شیمی درمانی) و چوپرا و همکاران نیز عوارض گوارشی شیوع بیشتری داشته است (1). علت نتیجهی متفاوت این مطالعات جمعیت مورد مطالعهی متفاوت مشتمل بر بیماران مبتلا به سرطانهای پستان، دهان و زبان و تخمدان است در حالیکه در مطالعهی ما بیماران اختصاصا مبتلا به سرطان کولورکتال یا معده بودند و همچنین نوع رژیمهای شیمیدرمانی دریافتی نیز در مطالعهی فوق الذکر سیسپلاتین بود که عوارض هماتولوژیک با آن شایعتر از اگزالیپلاتین است که در مطالعهی حاضر پرکاربردترین داروی مشتق پلاتینوم بود. در مقابل عوارض نورولوژیک با اگزالیپلاتین شیوع بالاتری دارد که چنین نتیجهای در این مطالعه حاصل گردید. همچنین در مطالعهی آنتونی و واهلانگ پیش درمان قوی با داروهای ضد تهوع شامل دگزامتازون تزریقی، رانیتیدین، و اندانسترون و سپس سه دوز اندانسترون برای سه روز پس از شیمیدرمانی را دلیل کمتر دیدن تهوع و استفراغ ذکر کرده است (1-2). البته در مطالعهی حاضر نیز بیماران براساس گایدلاین و براساس نوع شیمیدرمانی و میزان تهوع زایی داروها از داروهای ضدتهوع شامل اپرپیتنت، آمپول دگزامتازون و اندانسترون و آمپول گرانیسترون استفاده نمودهاند. بنابراین میزان تهوع استفراغ نسبت به برخی مطالعات از جمله پودار و همکاران (8) کمتر است. شیوع یبوست در این مطالعه نسبت به مطالعه واهلانگ و همکاران (2) بسیار کمتر است. دلیل شیوع 26/12% یبوست در آن مطالعه استفاده از پیش درمانی با داروهایی مانند کلرفنیرآمین مالئات از دسته آنتی هیستامین ها ذکر شده است که خاصیت آنتی کولینرژیکی دارد و البته اکثر موارد یبوست گرید یک بودهاند. استفاده از کلرفنیرآمین تنها در حدود 15% بیماران به عنوان پیش درمانی در مطالعهی حاضر نیز صورت گرفته است که به نسبت مطالعه واهلانگ بسیار کمتر است. شیوع عوارض هماتولوژیک در مطالعهی واهلانگ و همکاران (2) نیز در بیماران دریافت کنندهی سیکلوفسفامید، دوکسوروبیسین و وینکریستین دیده شد که در مطالعهی حاضر بندرت تجویز شدهاند و میتواند دلیل کمتر بروز کردن عوارض هماتولوژیک باشد. همچنین بیماران دچار عوارض هماتولوژیک مبتلا به سرطانهای خون مانند لنفوما بودهاند در حالیکه در مطالعهی حاضر کلیهی بیماران مبتلا به سرطان معده یا یا کولورکتال هستند.
ریزش مو نیز در مطالعهی حاضر حدود 1% شیوع داشته که از مطالعات دیگر ]واهلانگ و همکاران (2)؛ 75/2%، سورندیران (12)؛ 51% و پودار 58%(9) بسیارکمتر است و این تفاوت نیز میتواند به دلیل توزیع متفاوت بیماران و رژیمهای شیمیدرمانی در مطالعات فوق باشند.
در مطالعهی حاضر عارضهی تهوع و استفراغ در بیماران دریافت کنندهی رژیم EOX (اپیروبیسین و اگزالیپلاتین) بطور معناداری بروز کرده بود. با توجه به اینکه هر دو داروی فوقالذکر جزو داروهای با تهوع زایی متوسط هستند و دریافت رژیمهای ضدتهوع پیشگیرانه در بیماران، ممکن است عوارض خود بیماری نیز در ذکر این مشکل توسط بیماران دخیل بوده باشد و تمامی موارد عارضهی دارویی نباشند. عارضهی نوروپاتی نیز در بیماران دریافت کنندهی اگزالیپلاتین و 5-فلورواوراسیل بطور معناداری گزارش شد که با توجه به اینکه نوروپاتی عارضهی محدود کنندهی دوز بوده و شیوع بین 76-92% برای آن گزارش شده است این همراهی منطقی است. در مطالعهی آنتونی نیز گزارش شده است که بیماران دریافت کنندهی سیسپلاتین، 5-فلورواوراسیل و رژیمهای شیمیدرمانی FAC، CHOP و PC مانیتور دقیق از لحاظ بروز عوارض جانبی از اهمیت ویژهای برخودار است و در معرض عوارض هستند (1). براساس معیار ارزیابی نارنجو 58.82% 82/58% موارد probable، 6/22 % موارد possible و62/6 %موارد قطعی و مابقی مورد شک بودند. در مطالعهی آنتونی اعداد به ترتیب 9/6% ، 1/31%، و 6/5% گزارش شده اند که تقریبا با مطالعهی حاضر مشابهت داشت. مطالعهی پراساد و همکاران نیز نتایج مشابهی را گزارش نمود (8). در مطالعهی خاندلوال و همکاران تمامی عوارض رخ داده probable ذکر شدهاند (11) و در مطالعهی گویال و همکاران (13) 61% موارد probable بودهاند. با توجه به اینکه بسیاری از عوارض گزارش شده از جمله عوارض گوارشی و ضعف و بیحالی ممکن است خصوصا در مطالعهی اخیر که بر بیماران مبتلا به سرطانهای گوارشی متمرکز است، ناشی از خود بیماری زمینهای باشد قضاوت در رابطه با ارتباط قطعی عارضهی گزارش شده با دارو و نه بیماری کار آسانی نیست. شیوع عوارض probable در برخی مطالعات مانند واهلانگ بسیار کمتر (2/13 %)گزارش شده است. در بیماران مبتلا به هر دو سرطان کولورکتال و معده بیش از 7% عوارض جانبی به طور کامل برطرف شدند، حدود 2% موارد ادامه یافتند و مابقی سرنوشت شخص داشتند. یک مورد بیمار مبتلا به سرطان کولورکتال بدنبال اسهال ناشی از شیمیدرمانی فوت شد. در مطالعهی آنتونی بازیابی کامل در 4/81%موارد حاصل شد در حالیکه 91/14%موارد این اتفاق نیفتاد (1) که تقریبا این میزان با مطالعهی حاضر مطابقت دارد. کوتاه بودن طول دورهی مطالعه، امکان فراموشی عوارض جانبی بروز کرده در فواصل جلسات شیمیدرمانی در بیماران سرپایی و عدم گزارش آنها در زمان مراجعه به کلینیک و دستی بودن سیستم گزارشگیری عوارض جانبی از محدودیتهای این مطالعه بود.
نتیجه گیری
نتایج این مطالعه نشانگر این مساله است که درصد بالایی از بیماران مبتلا به سرطان معده و کولورکتال در مرکز درمانی مورد ارزیابی عوارض جانبی ناشی داروهای شیمیدرمانی را تجربه میکنند. بنظر میرسد بیماران زن و با سن بالا در معرض بروز عارضه هستند. همچنین در تعدادی از بیماران هیچ اقدام درمانی جهت کنترل عارضه صورت نگرفته است. بسیاری از این عوارض با تشخیص سریع، تنظیم صحیح دوز دارو براساس سطح
بدن، وزن و وضعیت عملکرد کلیه و کبد بیمار و انجام اقدامات پیشگیرانه قابل به حداقل رساندن هستند. همچنین باید آگاهی بیماران و خانواده ایشان را نسبت به این عوارض افزایش داد تا در بدو بروز با مراجعه به پزشک به مدیریت آن کمک نمایند.
تشکر و قدردانی
این مقاله بخشی از پایان هی داروسازی عمومی دو دانشجوی داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مشهد بوده است. نویسندگان از معاونت پژوهشی این دانشگاه به جهت تامین هزینههای انجام این طرح سپاسگزاری مینمایند.
آیا می دانید داروی شما به چه منظور تجویز شده است ؟ آیا از نحوه مصرف صحیح نگهداری، عوارض و تداخلات داروی خود مطلع هستید؟ آیا می دانید در هنگام مسمومیت دارویی یا غذایی چه باید کرد؟ شماره تلفن 149 مرکز اطلاع رسانی دارو و سموم کشوری به صورت 24 ساعته آماده پاسخگویی به سؤالات دارویی همشهریان محترم می باشد. همچنین مرکز اطلاع رسانی دارو و سموم دانشگاه علوم پزشکی کاشان با شماره تلفن 3155579 در ساعات اداری پاسخگوی سؤالات دارویی شما می باشد مرکز اطلاع رسانی دارو و سمومDPIC * برای حفظ سلامت خودمان آنتی بیوتیک را هوشمندانه استفاده کنیم . * متاسفانه آمار ها نشان می دهد که کشور ایران رتبه سرانه مصرف دارو در جهان را دارد.
دانلود فایل PDF
درمان سرطان ممکن است یکی از انواع جراحی، شیمی درمانی، هورمون درمانی، پرتو درمانی و درمان بیولوژیک (ایمنوتراپی) یا مجموعه ای چند روش ذکر شده باشد. در تمام این روش ها، سلول های سرطانی از بین برده می شوند. البته همراه با از بین رفتن سلول های سرطانی، تعدادی از سلول های سالم نیز تخریب می شوند و این رخداد، علت بروز عوارض جانبی درمان سرطان می باشد.
عوارض جانبی ناشی از درمان که بر تغذیه فرد اثر می گذارند عبارتند از:
عوارض پوستی ناشی از شیمی درمانی
ممکن است بیمار فقط با تعداد کمی از این عوارض مواجه شوی و یا اصلاً با هیچکدام از آنها را نداشته باشد .
توصیه های کلی تغذیه ای
در تغذیه بیماران مبتلا به سرطان بر مصرف غذاهای پرکالری به خصوص پروتئین تأکید می شود. همچنین ممکن است خوردن یا نوشیدن مقادیر بیشتری شیر، خامه، پنیر و تخم مرغ آب پز توصیه می شود. حتی ممکن است افزایش مصرف انواع سس ها یا تغییر روش پخت با استفاده از کره، مارگارین یا روغن توصیه می شود. گاهی به این بیماران توصیه می شود که کمتر از غذاهای پرفیبر مصرف کنند زیرا این غذاها احتمال بروز اسهال یا سوزش دهان را افزایش می دهند.
آمادگی برای شروع درمان
داشتن روحیه خوب، کسب اطلاعات کافی در مورد بیماری و درمان آن و یافتن روش هایی برای مقابله با عوارض جانبی، همه و همه می توانند به کاهش نگرانی و هیجان و در نتیجه بهبود اشتهای شما کمک کنند.
افرادی که تغذیه خوبی دارند بهتر با عوارض جانبی درمان مقابله می کنند و حتی دوز بالای داروها را به خوبی تحمل می کنند. اگر تغذیه خوبی داشته باشید و کالری و پروتئین کافی در رژیم غذایی خود دریافت کنید به خوبی قادر به تحمل عوارض درمان خواهید بود.
غذاهای جدید را راحت بپذیرید و امتحان کنید زیرا ممکن است برخی مواد غذایی که قبلاً هرگز دوست نداشته اید، در طی درمان به نظرتان خوش طعم باشد.
غذاهایی که به مقدار کم نیاز دارید و یا غذاهایی که نیاز به آماده سازی ندارند (مانند غذاهای آماده ای همچون کره، تن ماهی،پنیر و تخم مرغ) را همیشه در دسترس داشته باشید.
با یک مشاور تغذیه یا پزشک معالج خود در مورد مشکلات تغذیه ای خود مشورت کنید.
همه روش های درمان سرطان شامل جراحی، پرتودرمانی، شیمی درمانی،هورمون درمانی و درمان بیولوژیکی بسیار مؤثر هستند. اگر چه در این گونه درمان ها هدف اصلی تخریب سلول های سرطانی سریع الرشد می باشد، اما در این میان تعدادی از سلول های سالم نیز آسیب می بینند.
در درمان سرطان اکثر سلول های سالم و طبیعی که خصلت تقسیم سریع دارند مانند سلول های مخاط دهان و دستگاه گوارش و موها نیز اغلب تحت تأثیر این درمان ها قرار می گیرند.
بر اثر تخریب سلول های سالم عوارض جانبی ناخواسته و طلوبی ایجاد می شود و در پی آن مشکلات تغذیه ای نیز به وجود می آید.
احتمال بروز عوارض جانبی به عوامل مختلفی از جمله عضو تحت درمان،نوع و طول درمان و مقدار داروی استفاده شده بستگی دارد.
برخی از بیماران در وعده صبحانه اشتهای بهتری دارند. این افراد باید در این زمان ها غذای بیشتری بخورند. اگر تمایل زیادی به خوردن ندارید غذای اصلی را در ابتدای روز میل کنید و غذاهای مایع را دیرتر بخورید.
اگر اشتهای کافی ندارید و فقط یک یا دو نوع ماده غذایی را می توانید میل کنید، تا زمانی که بتوانید سایر غذاها را نیز به راحتی میل کنید همانها را مصرف کنید. برای دریافت پروتئین و کالری زیاد از غذاهای پرکالری و پروتئین مایع استفاده کنید.
روزهایی که احساس می کنید میل به خوردن ندارید سعی کنید مایعات زیادی بنوشید. آب برای انجام واکنش های بدن ضروری است.
برای اکثر بالغین 8-6 لیوان مایعات در روز مناسب است.
چگونه با عوارض جانبی مقابله کنیم؟
کاهش اشتها
گاهی اوقات بی اشتهایی، تهوع، استفراغ، تغییر ذائقه یا بویایی از عوارض جانبی درمان است که سبب می شود شخص تمایل به خوردن نداشته باشد. در این صورت با پزشک یا پرستار خود مشورت کنید. در این زمینه توصیه می شود:
کاهش وزن
ممکن است در طی درمان باکاهش وزن روبرو شوید که می تواند بر اثر خود سرطان و یا عوارض ناشی از درمان و یا حتی نگرانی ناشی از بیماری و متعاقب آن، کم اشتهایی ایجاد شود. ن
برای اینکه پروتئین بیشتری در رژیم غذایی خود دریافت کنید، کمی شیر خشک بدون چربی را به املت تخم مرغ، سوپ، غلات، سس یا آب گوشت(عصاره گوشت) اضافه کنید.
شیر میوه ای (میلک شیک)
مواد لازم:
افزایش وزن
در برخی افراد وزن در حین درمان تغییر نمی کند و عده ای هم اضافه وزن پیدا می کنند. افزایش وزن به خصوص در سرطان پستان، پروستات و تخمدان که داروهای خاصی مصرفی می شود یا از درمان هورمونی یا شیمی درمانی استفاده می شود رخ می دهد. توجه داشته باشید در صورت افزایش وزن، رژیم لاغری نگیرید و برای یافتن علت آن با پزشک خود مشورت کنید.
گاهی اوقات، افزایش وزن به علت مصرف برخی داروهای ضد سرطان است که سبب احتباس بیش از حد مایعات در بدن می شود. به این وضعیت ادم می گویند در این صورت ممکن است پزشک برای محدود کردن مصرف نمک شما را نزد مشاور تغذیه و رژیم درمانی ارجاع دهد یا داروی مدر تجویز کند زیرا نمک سبب احتباس آب در بدن می شود. داروی مدر سبب برطرف شدن احتباس مایعات در بدن میشود.
عوارض پوستی ناشی از شیمی درمانی
اگر مایل به کم کردن وزن خود باشید چند نکته مفید توصیه می شود.
درد گلو یا دهان
درد دهان، حساسیت و دردناکی لثه ها و سوزش گلو یا مری ا غلب در نتیجه پرتو درمانی، شیمی درمانی یا عفونت می باشد.
برخی از غذاها دهان را تحریک و بلغ و جویدن را مشکل می کنند افرادی که مبتلا به حساسیت مزمن دهان هستند در معرض این مشکل قرار می گیرند. با انتخاب دقیق غذاها و مراقبت کافی از دهان و دندان و لثه ها اغلب می توانید راحت تر غذا میل کنید.
چند نکته مفید در این زمینه پیشنهاد می شود:
1) غذاهای نرم را که آسان جویده و بلع می شوند میل کنید از جمله:
*آب میوه طبیعی (نکتار هلو، گلابی و زردآلو)
*پوره سیب زمینی، رشته فرنگی، فرنی، ماست و ژلاتین
*ماکارونی با پنیر
*تخم مرغ آب پز، املت
*سوپ جو یا سایر غلات پخته شده
* سبزیجات له شده یا پوره سبزیجات مانند هویج و نخود فرنگی
* پوره گوشت
2) از غذاها یا مایعاتی که دهان را تحریک می کنند پرهیز کنید از جمله :
*پرتقال، گریپ فروت، لیمو و سایر مرکبات یا آب مرکبات
*سس یا آب گوجه فرنگی
*غذاهای شور یا ادویه دار
*سبزیجات خام، دانه ها، نان تست، انواع کلوچه ها یا بیسکوئیت های شور یا سایر غذاهای خشک و برشته
* دهان شویه تجاری
3) غذا را به قطعات کوچک تقسیم کنید.
4) غذا را با کره، مارگارین، آب گوشت رقیق یا سس مخلوط کنید تا بلعشان راحت تر شود.
5) از نی برای نوشیدن مایعات استفاده کنید.
6) بهتر است دمای غذا در درجه حرارت اتاق یا خنک تر باشد. غذاهای داغ گلو یا دهان حساس را تحریک می کنند.
7) اگر سوزش دهان یا لثه دارید، با مراجعه به دندانپزشک ممکن است برای شستشو و تمیز کردن دندان ها ماده مناسبی برای شما تجویز کند.
8) دهان خود را هر از چند گاهی با آب بشوئید تا باقیمانده غذا و باکتری ها از دهان پاک شود و ترمیم دهان سریعتر صورت بگیرد.
خشکی دهان
شیمی در مانی و پرتودرمانی سر و گردن ممکن است بزاق را کم کند و سبب خشکی دهان شود. در این مواقع غذاها سخت تر جویده و بلعیده می شوند. خشکی دهان حتی می تواند روی طعم غذاها نیز اثر بگذارد. دستوراتی که در رابطه با سوزش دهان و گلو ارائه شد می تواند در این زمینه نیز مفید باشد.
برای خشکی دهان توصیه می شود:
مشکلات دندان ها و لثه
تابش اشعه به دهان در پرتو درمانی ممکن است بر غدد بزاقی اثر بگذارد و سبب خشکی دهان و افزایش احتمال پوسیدگی دندان ها شود.
تغییر حسن چشایی و بویایی
در طول بیماری یا درمان ممکن است حس چشایی یا بویایی تغییر کند. غذاها بخصوص گوشت یا سایر غذاهای پرپروتئین ممکن است طعم تلخ یا فلزی پیدا کنند و یا خیلی از غذاها طعمشان کمتر احساس شود.
شیمی درمانی، پرتودرمانی یاخود سرطان می تواند مسبب تمام این ها باشد. بیماری های لثه و دندان نیز می توانند سبب تغییر طعم غذاها شوند. در افراد تغییر طعم و بوی غذا بعد از اتمام درمان خودبه خود برطرف می شود.
توصیه های ذیل در این مورد مفید خواهد بود:
تهوع
تهوع با یا بدون استفراغ، از عوارض شایع جراحی، شیمی درمانی، پرتو درمانی و درمان بیولوژیک می باشد. خود بیماری یا سایر شرایط غیر مرتبط با سرطان و یا درمان آن نیز می تواند سبب تهوع شود. عده ای درست بعد از شروع درمان، و برخی 2 تا 3 روز بعد از درمان حالت تهوع یا استفراغ پیدا می کنند. بسیاری نیز هر گز دچار تهوع نمی شوند. تهوع به هر علت که باشد سبب می شود غذا به مقدار کافی مصرف نشود و در نتیجه مواد مغذی به اندازه لازم به بدن نرسد.
چند توصیه مفید در این زمینه وجود دارد:
از غذاهای زیر پرهیز کنید:
غذاهای چرب، روغنی یا سرخ کرده، خوراکی های بسیار شیرین مثل آب نبات و شکلات و شربت غلیظ، غذاهای پر ادویه و یا داغ و غذاهایی که رایحه تندی دارند.
استفراغ
استفراغ ممکن است به دنبال تهوع و یا به علت عوارض درمان، یا به دنبال استشمام رایحه غذا، تجمع هوا در معده یا روده یا زمان جابجایی با وسائط نقلیه (مثلاً حین مسافرت) بوجود آید. گاهی برخی محیط های خاص مانند محیط بیمارستان ممکن است محرک بروز استفراغ باشند.
در صورت بروز استفراغ توصیه های زیر را به کار بگیرید:
ابتدا بایستی با یک قاشق مرباخوری به فاصله هر 1 دقیقه شروع کنید و به تدریج مقدار مصرف را تا 1 قاشق غذا خوری در هر 2 دقیقه افزایش دهید و بالاخره با 2 قاشق غذاخوری هر 3 دقیقه ادامه دهید.
3- زمانی که معده شما توانست مایعات رقیق را تحمل کند مواد غذایی نرم یا یک رژیم غذایی سبک مانند انواع آب میوه طبیعی مصرف کنید.
اسهال
بروز اسهال در افراد مبتلا به سرطان چندین علت دارد از جمله شیمی درمانی، پرتو درمانی ناحیه شکم، عفونت، حساسیت به مواد غذایی و مشکلات عاطفی
چند توصیه در صورت ابتلاء به اسهال وجود دارد:
از مصرف غذاهای زیر اجتناب کنید:
عدم تحمل لاکتوز به این معنی است که بدن قادر به هضم یا جذب قند شیر (لاکتوز) نیست. شیر و سایر لبنیات مانند پنیر، بستنی و غذاهایی که در آنها از شیر استفاده شده است (مثل فرنی) حاوی لاکتوز هستند.
عدم تحمل لاکتوز ممکن است به دنبال درمان چند دارویی با آنتی بیوتیک ها، پرتو درمانی معده یا بدنبال هر درمانی که دستگاه گوارش را تحت تأثیر قرار دهد اتفاق بیفتد. ممکن است بخشی از روده که لاکتوز را هضم می کند حین درمان درست کار نکند. برای عده ای علائم عدم تحمل لاکتوز (نفخ، دل درد و اسهال) چند هفته یا چند ماه بعد از اتمام درمان یا بعد از بهبود روده ها برطرف می شود.
فرنی شکلاتی فاقد لاکتوز
مواد لازم:
شکلات را در یک ماهیتابه کوچک یا در فویل آلومینیومی آب کنید. نشاسته ذرت و شکر را با هم مخلوط کنید. بخشی از مایع (شیر فاقد لاکتوز) را به آن اضافه کنید و بهم بزنید تا زمانی که نشاسته حل شود. سپس باقیمانده مایع را به آن اضافه کنید و در درجه حرارت متوسط تا زمان گرم شدن، مخلوط را حرارت دهید. بعد آن را با شکلات مخلوط کرده و بهم بزنید تا سفت شود و جوش بیاید. سپس از روی حرارت بردارید و وانیل را با آن مخلوط و سرد کنید.
این غذا حدود یک و نیم لیوان می باشد و نصف این مقدار حاوی 382 کالری انرژی و 1 گرم پروتئین می باشد.
یبوست
برخی داروهای ضد سرطان و برخی داروهای دیگر مانند داروهای ضد درد سبب یبوست می شوند. همچنین اگر غذا به اندازه کافی حاوی مایع یا فیبر نباشد یا در صورت بستری بودن به مدت طولانی نیز یبوست اتفاق می افتد
چند توصیه برای پیشگیری و درمان یبوست:
خستگی و افسردگی
درمان سرطان ممکن است هفته ها یا ماه ها طول بکشد. این درمان حتی ممکن است سبب ایجاد بیماری یا ناراحتی هایی علاوه بر بیماری اصلی شود.خستگی طی درمان سرطان با عوامل متعددی مرتبط است از جمله:
سیستم ایمنی بدن بیماران مبتلا به سرطان که در حال درمان هستند به علت مصرف زیاد داروهای ضد سرطان، ضعیف می شود وتوانائی بدن در ساختن سلول های سفید خون که نقش محافظتی بر علیه عفونت ها را ایفاد می کنند، کاهش می یابد. به همین علت این بیماری بایستی با دقت ویژه ای از عفونت ها و بیماری های ناشی از غذا اجتناب کنند. چند توصیه جهت پیشگیری از بیماری های ناشی از غذا (مانند مسمومیت های غذایی) به شرح ذیل است:
توصیه های کلی برای پیشگیری از ابتلا به عفونت در طول شیمی درمانی
آیا مصرف مکمل های ویتامین و املاح مفید می باشد؟
بیمارانی که در طی درمان تغذیه خوبی داشته باشند بهتر قادر هستند با بیماری و عوارض جانبی درمان مقابله کند. اما با این حال هیچ مدرک علمی مبنی بر اینکه مکمل های غذایی یا داروهای گیاهی قادر به درمان سرطان و یا توقف آن باشند وجود ندارد. به طور مؤکد مصرف غذاهای بهداشتی و سالم برای دریافت طبیعی ویتامین ها، املاح و سایر مواد مغذی توصیه می شود.
مصرف بسیاری از انواع ویتامین ها و املاح حتی به میزان کم می تواند بسیار خطرناک باشد. مصرف مقادیر زیادی از چند نوع ویتامین حتی ممکن است در مسیر طبیعی و صحیح درمان وقفه ایجاد کند. پس برای جلوگیری از بروز مشکلات، این فرآورده ها را خودسرانه مصرف نکنید و از پزشک خود راهنمایی بخواهید.
نکات قابل توجه برای اطرافیان فرد مبتلا به سرطان
در طول دوره درمان اطرافیان بایستی نکات مربوط به « پیگیری مشکلات تغذیه ای در طول درمان» را مطالعه کنند. این افراد لازم است توصیه های زیر را نیز به خاطر داشته باشند:
عوارض جانبی به دنبال پرتودرمانی، شیمی درمانی و سایر درمان ها که روی تغذیه بیمار اثر می گذارند، پس از اتمام دوره درمان خودبه خود برطرف می شوند. گاهی اوقات ممکن است عوارضی همچون کاهش وزن و مشکلات تغذیه ای، پس از اتمام درمان همچنان باقی بمانند.
بعد از ا تمام دوره درمان و احساس بهبودی، ممکن است به فکر استفاده از یک راهنمای تغذیه سالم بیفتید. درست مانند دوره درمان که از بره غذایی مناسبی پیروی می کردید در این زمان با اهمیت نیز باید به فکر تغذیه مناسبی باشد. هیچ تحقیقی در این مورد که تغذیه از
عود مجدد سرطان پیشگیری خواهد کرد وجود ندارد.
مثال هایی از مایعات صاف شده
مثال هایی از غذاهای مایع صاف نشده
میان وعده های ساده و سریع
سند علمی دانشگاه
بره استراتژیک دانشگاه
مدیریت حوادث و فوریت های پزشکی
مـــاهه حـــیات
مرکز هم اندیشی اساتید
جشنواره شهید مطهری
حاکمیــت بالینـــــی
پورتال دستگاه های اجرایی استان
پرسش های متداول
Distance Learning College
مجمع خیرین سلامت
اعضای هیات علمی
کارکنان دانشگاه
گالری عکس دانشگاه
مرکز پاسخگویی 149
نظام جامع پیشنهادات
کانون دانش آموختگان
ارتباط با مدیران
راهنمای ارباب رجوع
روش انجام خدمات
فهرست خدمات قابل ارائه
کمیته ها و شوراها
دریافت آنتی ویروس
امور مشترکین
ثبت و انتخاب واحد
نوبت دهی درمانگاه ها
رزرو شارژ اینترنتی غذا
فیلم های آموزش سلامت
روزه های ایران
ثبت متقاضیان طرح
پست الکترونیک دانشگاه
دانشگاه های علوم پزشکی
صفحه اول دانشگاه معرفی دانشگاه کارکنان تماس با دانشگاه امور مشترکین تماس با مدیر سایت
@218″ KAUMS
دانشگاه علوم پزشکی کاشان
مدپلاس
افراد بعد از شنیدن خبر ابتلا به سرطان به اولین چیزی که فکر می کنند چیست؟ مبارزه؟ میل به ادامه حیات؟ خانواده؟ تسلیم شدن یا مرگ؟
در بسیاری موارد سرطان آخر دنیا نیست و خیلی ها با حفظ روحیه توانسته اند آن را شکست دهند؛ حتی افرادی هستند که سرطان برایشان سکوی پرتابی می شود برای رسیدن به کمال، آرامش، مبارزه و استقامت.
هرچه که باشد هر انسانی تا زنده است باید زندگی کند؛ یعنی ایستادگی برای سلامت تک تک اعضای بدن. با این حال، بدون شک داروهای سرطان تاثیر طلوبی روی تمام اعضای بدن می گذارند که پوست، مو و ناخن ها نیز از این آسیب ها درامان نیستند، در نتیجه بیمار سرطانی علاوه بر مبارزه با تومورها باید حواسش به سلامت پوست و موهایش نیز باشد.
خانم دکتر سیمین ابراهیم زاده، متخصص پوست و مو از تاثیر شیمی درمانی روی وضعیت پوست و مو و راه های مقابله با آن می گوید.
داروهای شیمی درمانی روی سلول پرتکثیر مانند تومورها تاثیر دارند؛ بنابراین روی تمام سلول های سالم پرتکثیر بدن مانند سلول های فولیکول مو، مخاط دهان و دستگاه گوارش نیز تاثیر بیشتری می گذارند.
از شایع ترین عوارض شیمی درمانی می توان به ضعف و بی حالی ناشی از بیماری و مصرف داروهای آنتی بیوتیک، ضدویروس و ضدقارچ و همچنین ریزش مو اشاره کرد. این داروها برای بافت ها، به خصوص بافت های پوست سمی هستند.
معمولا ریزش مو در بیماران تحت شیمی درمانی دیده می شود که تاثیر منفی در روحیه بیمار ایجاد می کند. یکی از روش های کاهش ریز مو استفاده از Ice cap یا همان کلاه هایی است که ناحیه پوست سر را سرد می کنند، بنابراین جریان خون در ناحیه پوست سر کمتر شده و میزان داروی شیمیایی به دلیل انقباض رگ ها کمتر به آن می رسد.
استفاده از این کلاه به این صورت است که از ابتدای شروع شیمی درمانی روی سر قرار می گیرد و تا یک تا دو ساعت بعد از اتمام آن نیز روی سر می ماند. متاسفانه هزینه استفاده از این روش بالاست و در تمام مراکز درمانی ارائه نمی شود.
البته این نوع درمان برای افرادی که از سرطان خون رنج می برند یا در مرحله متاستاز یک تومور هستند (گسترش سلول های سرطانی در اندام های دیگر) توصیه نمی شود زیرا در این شرایط بعضی سلول های سرطانی خود را در این ناحیه سرد شده پنهان می کنند و مورد حمله دارو قرار نمی گیرند.
عوارض پوستی ناشی از شیمی درمانی
از دیگر آسیب هایی که به موها وارد می شود می توان به تغییر جنس آنها اشاره کرد. معمولا بعد از اتمام شیمی درمانی بیماران از تغییر جنس مویشان شکایت می کنند.
به این ترتیب که بعد از اتمام دوره و رشد دوباره به عنوان مثال موهای صاف، فر می شوند یا تغییر رنگ می دهند. در بعضی موارد این تغییر رنگ به صورت پرچمی است. یعنی قسمتی از مو تیره تر و قسمتی دیگر روشن تر می شود.
البته این موارد در همه بیماران دیده نمی شود و عوارض برحسب نوع سرطان و داروهای مصرفی متفاوت است. معمولا برای مقابله با این قبیل مشکلات نمی توان کار زیادی انجام داد زیرا در نتیجه تاثیر دارو به وجود آمده و مشکلی داخلی محسوب می شود.
با این حال می توان با استفاده از اسپری های ضدآفتاب مقابل اثرات آسیب رسان نورخورشید را گرفت. توصیه می شود این افراد از شامپوهای ملایم، به خصوص شامپوبچه برای شست وشوی موهایشان استفاده کنند. چنگ زدن و خشک کردن بیش از حد موها، استفاده از سشوار داغ، اتوی مو و شانه های خشن توصیه نمی شود.
شیمی درمانی عوارض طلوب خود را روی پوست نیز برجای می گذارد که می توان به قرمزی پوست اشاره کرد. بیماران در طول شیمی درمانی حداقل یک بار با دانه ها و بثورات پوستی مواجه می شوند.
بعضی بیماران در اولین مرحله تزریق که اثر سمی زیادی روی پوست دارد دچار کهیر می شوند. در واقع اثرات حساسیت زایی داروها باعث بروز این ضایعات پوستی می شود.
متاسفانه بروز این مشکلات نیز اجتناب ناپذیر است زیرا باید درمان ادامه پیدا کند. البته استفاده از آنتی هیستامین ها، چرب کردن پوست، دوش ملایم و در موارد شدیدتر تزریق کورتون می تواند تا حدودی مشکل را برطرف کند.
استفاده از کرم های مرطوب کننده و لوسیون های بدن، به خصوص بعد از حمام کردن ممکن است برای مقابله با خشکی پوست و آسیب های ناشی از آن موثر باشد؛ حتی افرادی که پوست چربی دارند نیز بعد از شیمی درمانی احساس خشکی پوست می کنند. این افراد نیز باید از مرطوب کننده هایی که پایه آب دارند استفاده کنند.
در بعضی موارد تغییرات رنگدانه ای پوست یا هیپرپیگمانتاسیون نیز بروز می کند که به صورت خطوط شلاقی روی تنه و اندام ها ایجاد می شود. خوشبختانه این حالت در تنه ایجاد شده و روی پوست دیده نمی شود.
این وضعیت با قطع شدن دارو بهبود پیدا می کند اما جزو عوارضی است که کاملا از بین نمی رود.
در بعضی موارد نیز پوست افراد تیره تر از قبل می شود. تمام این عوارض برحسب نوع سرطان، دوز و طول درمان متفاوت است.
یکی دیگر از آسیب های شیمی درمانی آسیب آن به مخاط دهان است. افراد زخم های دهانی و استوئوماتیت (التهاب مخاط دهان) را تجربه می کنند. این نوع زخم ها دردناک بوده و در غذا خوردن مشکل ایجاد می کنند.
متاسفانه نمی توان جلوی ایجاد این زخم ها را گرفت زیرا داروها باید با دوز بالا استفاده شوند اما می توان با استفاده از دهانشویه های مناسب، مصرف غذاهای نرم و شست وشوی دهان با جوش شیرین تا حدودی آن را تسکین داد.
سلول های ناخن ها نیز رشد زیادی دارند، به همین دلیل مورد هجوم داروهای شیمی درمانی قرار می گیرند. بیشترین تغییرات ایجاد شده در فرم ناخن هاست که به صورت خطوط عرضی یا برجستگی ها و فرورفتگی های طولی در ناخن ها یا تغییر رنگ خود ناخن یا بستر آن بروز می کنند.
اگر هنگام تزریق کانول ها جابه جا شوند و ماده شیمیایی در اطراف رگ ریخته شود به پوست آن ناحیه آسیب می زند. در این صورت ناحیه مورد نظر قرمز و دچار التهاب می شود.
در مواردی شدیدتر منجر به نکروز شده و این قسمت از پوست تحریک و از بین می رود. خوشبختانه پرستارانی که تزریق را انجام می دهند افرادی کارآزموده هستند.
در این صورت باید تزریق قطع و همان موقع اسپیره شود تا مقداری از داروی ریخته شده برگشت داده شود. معمولا ترکیباتی مانند بیکربنات سدیم یا کورتون که ضدداروی شیمیایی هستند، در ناحیه مورد نظر تزریق می شوند تا اثر تخریبی دارو را کاهش دهند.
در این موارد گرم و سرد کردن محل نیز توصیه می شود. سرد کردن برای خنثی کردن ماده و گرم کردن برای دفع هر چه سریع تر و کاهش اثر دارو در محل انجام می شود.
پوست افرادی که تحت شیمی درمانی و پرتودرمانی قرار می گیرند حساسیت زیادی نسبت به نورخورشید پیدا می کند، در نتیجه خیلی زود قرمز و دچار سوزش می شود.
در بعضی موارد تغییراتی که از سال ها قبل در اثر آفتاب سوختگی ایجاد شده و به آن «اکتینیک کراتوزیس» گفته می شود (برجستگی های پررنگ زبر قسمت های سر و صورت و بالای تنه) در اثر شیمی درمانی تشدید می شود.
به این ترتیب که این برجستگی ها برجسته تر، قرمزتر و حساس تر شده و خارش آنها نیز می شود. از مهم ترین روش های مقابله با این مشکل می توان به استفاده از لباس های پوشیده تر، استفاده از کلاه، خودداری از قرار گرفتن طولانی مدت در معرض آفتاب و از همه مهمتر استفاده از کرم ضد آفتاب با SPF بالای ۳۰ و تکرار آن در طول روز اشاره کرد.
چرب کردن مرتب پوست کمک کننده است. خشکی پوست حساسیت آن را نسبت به نور و مواد شیمیایی می کند.
معمولا کودکانی که تحت شیمی درمانی قرار می گیرند، در بزرگسالی با افزایش خال ها مواجه می شوند. این خال ها باید تحت نظر قرار بگیرند و از عوامل سرطان زا مانند نورآفتاب دور نگه داشته شوند.
خال هایی که تغییر رنگ و شکل می دهند و افزایش رشد ناگهانی دارند، مشکوک به ملانوم (نوعی سرطان پوست) هستند.
استفاده از کرم های ضدآفتاب و عدم تماس با مواد شیمیایی فرد راا ز عوامل خطرساز حفاظت می کند.
قرمزی دست ها و پاها در نتیجه دوز داروها بروز می کند. هرچه دوز داروها باشد قرمزی و درد انگشتان دست و پا نیز می شود. این درد و قرمزی معمولا با پوسته ریزی و تغییر رنگدانه ها همراه است.
در موارد شدیدتر می توان از تزریق کورتون استفاه کرد. کرم های حاوی کورتون نیز ممکن است این قرمزی و التهاب را کاهش دهند. مشکل دیگر بروز سندرم رینودا ست.
بعضیا فرادی که تحت شیمی درمانی قرار می گیرند دچار سندرم رینود می شوند، به این ترتیب که انگشت های دست و پا در معرض سرما دچار قرمزی و کرختی می شود.
این مساله به دلیل تغییراتی است که به دلیل اسپاسم رگ ها ایجاد می شود. استفاده از دستکش و جوراب های کلفت و عدم تماس با آب سرد ممکن است تسکین دهنده باشند.
در مواردی نیز سفتی پوست انتهای بدن یا اسکلروزیس بروز می کند که ممکن است آزاردهنده باشد.
ممکنا ست درا ثر شیمی درمانی مشکل فولیکولیت یا التهاب ریشه مو در قسمت هایی از بدن مانند کشاله ران و زیربغل ها که حاوی مو هستند شود.
این نواحی به دلیل سایش در معرض التهاب قرار دارند. استحمام مرتب و رعایت بهداشت ممکن است کمک کننده باشد. استفاده از آنتی بیوتیک در موارد شدیدتر ضروری است.
از آنجا که در بعضی آقایان به دلیل اصلاح صورت امکان فولیکولیت می شود باید اصلاح در جهت رویش مو باشد. بهتر است اصلاح بعد از حمام وقتی موها نرم ترند انجام شود.
توصیه می شود این افراد به جای تیغ از ماشین های ریش تراش و از فوم های مناسب قبل از اصلاح استفاده کنند.
تنها موردی که با بروز آن باید بیمار هرچه سریع تر به پزشک مراجعه کند و حتی لازم می شود داروی شیمی درمانی قطع شود یا تغییر کند، فلاشینگ پوست است.
فلاشینگ قرمزی های خیلی شدید پوستی است که در نواحی سر و صورت دیده می شود و با ایجاد گرمی شدید و تپش قلب همراه است
متاسفانه هنوز نمی توان مانع بروز این عوارض شد زیرا این داروها به خودی خود سمی هستند و باید با میزان زیاد مصرف شوند.
این داروها قابل تعویض نیستند اما به طور کلی با رعایت بهداشت، عدم تماس با مواد حساسیت زا مانند شوینده ها، عدم استفاده از افترشیوهای حاوی الکل و خشک کننده پوست، عدم استفاده از عطر روی پوست، قرار نگرفتن در معرض نورآفتاب و گرد و غبار، استفاده منظم از ضدآفتاب های مناسب، تغذیه مناسب حاوی آنتی اکسیدان ها مانند میوه ها و سبزیجات می توان به کاهش عوارض این بیماری کمک کرد.
مطلب قبلی
سفره رنگین با میوه و سبزیجات فصل زمستان
مطلب بعدی
نکته هایی برای حفظ سلامت مردان
سرطان سینه , نشانه ها و درمان
سرطان چگونه تشخیص داده می شود؟
کیفیت درمان در ایالت متحده آمریکا
شما نمایش داده نخواهد شد
مشخصات من را ذخیره کن
کد کپچا *
دریافت مطالب جدید , اخبار و اطلاعیه ها در شما
از عضویت شما سپاسگذاریم . خود را جهت تایید بررسی کنید
مطالب تصادفی
دستگاههای خواب و آسیب شنوایی در نوزادان
تاخیر در عمل جراحی زانو در کودکان خطرناک است
عوارض پوستی ناشی از شیمی درمانی
درمان نفخ نوزاد – کولیک , دل پیچه
آموزش طرز تهیه سرکه انگبین
مواد شوینده باعث مرگ و میر کودکان
روغن های طبیعی برای کاهش دور کمر
سویا به سکته ای ها کمک میکند
عوارض مصرف مصرف شنبلیله و رازک
نکاتی در مورد اسهال و استفراغ کودکان
درمان فشارخون در طب سنتی
میزان تری گلیسیرید بالا را جدی بگیرید
اهمیت پیشگیری از بیماریهای قلبی, دیابت و سرطان از
توصیه هایی برای طراحی داروخانه
تاثیرات شگفت انگیز رابطه جنسی
کاهش استرس با 1 روش!
آموزش ترغیب شیرخواران و کودکان نوپا به غذا خوردن
توصيه های مديريتی بـرای مديران داروخانه
پوست سالم همراه با طب سنتی
سبک رژیم غذایی مدیترانه ای
1